عضو هیات علمی مؤسسه استنادی جهان اسلام: هیچ ابزار هوش مصنوعی تشخیص صددرصدی ندارد
به گزارش سئو بوی، عضو هیئت علمی مؤسسه استنادی جهان اسلام اظهار داشت: ابزارهای تشخیص استفاده از هوش مصنوعی در مقالات علمی هنوز به قطعیت نرسیده است و امکان تشخیص مطلق وجود ندارد.
فرشید دانش، عضو هیات علمی گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام، در حاشیه دومین نشست تخصصی سردبیران نشریات علمی نمایه شده در wos و scopus که در دانشگاه شهید بهشتی برگزار گردید، در
گفت و گو با ایسنا، ضمن اشاره به محورهای سخنرانی خود در دومین نشست سردبیران نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، اظهار نمود: این جلسه امروز در تالار شهید بهشتی دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد و تمرکز اصلی آن بر راهبردها و زیست بوم داوری مجلات علمی نمایه شده در پایگاه های اسکوپوس و وب آو ساینس بود.
وی با اشاره به اینکه در این سخنرانی، مدلهای سنتی داوری و همینطور شیوه های نوین داوری علمی مورد بررسی قرار گرفت، اضافه کرد: تلاش شد برمبنای پژوهش های انجام شده در سطح بین المللی، تحولات جدید حوزه داوری مجلات علمی تبیین شود.
پدیده ریترکشن و داوری های تقلّبی در مجلات علمی
این عضو هیات علمی ضمن اشاره به این که یکی از محورهای مهم این نشست، بررسی پدیده «ریترکشن» یا بازپس گیری مقالات بود، خاطرنشان کرد: در این بخش، به مبحث داوری های تقلّبی یا آن چه در ادبیات علمی با عنوان «فیک پیر ریویو» شناخته می شود، پرداخته شد و دستاوردهای اخلاقی و علمی این نوع تخلفات مورد بحث قرار گرفت.
دانش افزود: در همین چارچوب، نتایج یک تحقیق بین المللی که دیدگاه ها و رفتارهای حدود پنج هزار پژوهشگر و دانشمند را در حوزه شیوه های داوری و روش استفاده از هوش مصنوعی در پروسه داوری و نگارش مقالات بررسی نموده بود، مورد ارزیابی قرار گرفت.
لزوم سیاستگذاری شفاف سردبیران جهت استفاده از هوش مصنوعی
وی با تکیه بر نقش سردبیران و مدیران مسئول مجلات علمی بیان کرد: در قسمت دیگر سخنرانی، جمع بندی مباحث بر این نکته متمرکز بود که سردبیران و مدیران مجلات باید سیاستگذاری های مشخص، شفاف و مبتنی بر اصول اخلاقی داشته باشند تا استفاده از هوش مصنوعی در مجلات بصورت صحیح و قانونی صورت گیرد.
این مقام مسئول ضمن اشاره به این که ابزارهای متنوعی در حوزه هوش مصنوعی برای نگارش مقاله، داوری مقالات و مدیریت مجلات علمی در دسترس می باشد، اشاره کرد: آن چه اهمیت دارد، شیوه استفاده از این ابزارهاست؛ چون که در صورت عدم رعایت راهنماها و دستورالعمل های مشخص، استفاده ناصحیح از هوش مصنوعی می تواند مصداق تقلب علمی تلقی شود و در نهایت به ریترکشن مقاله منجر شود.
راهنماهای ملی جهت استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی
دانش با اشاره به اینکه در صورت وقوع ریترکشن، مقاله از مجله و ناشر بازپس گرفته می شود و برچسب بازپس گیری به سبب تخلف غیراخلاقی علمی ثبت خواهد شد، اضافه کرد: به همین دلیل، در سطوح مختلف همچون وزارت علوم و وزارت بهداشت، راهنماها و دستورالعمل هایی درحال تدوین و ابلاغ است تا به اعضای هیات علمی و محققان اعلام گردد که تحت چه شرایطی و با بهره گیری از چه پلت فرم هایی می توانند از هوش مصنوعی بهره ببرند.
وی توضیح داد: بعنوان مثال، محققان می توانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای ارتقاء زبان انگلیسی مقاله یا تهیه پیشنویس اولیه استفاده کنند، اما به هیچ عنوان مجاز نیستند هوش مصنوعی را به عنوان نویسنده مقاله معرفی کنند.
هوش مصنوعی نویسنده نیست، ابزار تسهیلگر است
این عضو هیات علمی ضمن اشاره به تجربه های اولیه استفاده از هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۲ بیان کرد: در آن مقطع، برخی مقالات در مجلات معتبر بین المللی منتشر گردید که در آنها هوش مصنوعی به عنوان نویسنده معرفی شده بود، اما تمامی این مقالات به سبب مغایرت با مقررات علمی بازپس گیری شدند.
دانش تاکید کرد: قوانین جدید تصریح می کنند که هوش مصنوعی فقط نقش تسهیلگر دارد، نه نویسنده، و محققان موظف اند استفاده از این ابزارها را در قسمت تقدیر و تشکر (Acknowledgment) یا روش شناسی (Methodology) مقاله بصورت شفاف اعلام کنند.
ضرورت تبیین مقررات برای همه مجلات علمی کشور
وی با اشاره به اینکه پدیده هوش مصنوعی هنوز سابقه ای کمتر از پنج سال دارد، اظهار داشت: در ایران نیز همچنان نیازمند تبیین و آموزش گسترده این قوانین هستیم و برگزاری نشست هایی از این دست باید در دانشگاه ها و برای انواع مجلات علمی، شامل مجلات نمایه شده در اسکوپوس و وب آو ساینس، مجلات ISC، دانشگاه آزاد، پیام نور و حتی نشریات نوپا که هنوز در هیچ نمایه ای ثبت نشده اند، ادامه یابد.
دانش در جواب پرسشی درباره ی امکان تشخیص استفاده از هوش مصنوعی در مقالات علمی اظهار نمود: ابزارهایی با عنوان «AI Detector» در سطح بین المللی وجود دارد، اما این ابزارها نیز دقت صددرصدی ندارند.
وی ادامه داد: باآنکه متخصصان حوزه هوش مصنوعی با اتکا به تجربه و دانش خود امکان دارد بتوانند تا حدی تشخیص دهند که متنی توسط انسان یا هوش مصنوعی ساخته شده است، اما بالاخره، هیچ ابزار یا فردی نمی تواند با قطعیت کامل اعلام نماید که یک مقاله حتما با بهره گیری از هوش مصنوعی نوشته شده یا خیر، و تاکنون، راهکارهای موجود فاقد قطعیت هستند.
هوش مصنوعی همان مسیر کتابخانه ها را تکرار می کند؛ پیشبینی های افراطی محقق نشد
عضو هیأت علمی گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام، ضمن اشاره به سابقه تخصصی خود در حوزه کتابداری و فعالیت در کتابخانه ها، اظهار نمود: در دهه های گذشته نیز پیشبینی هایی مشابه آن چه امروز درباره ی هوش مصنوعی مطرح می شود، درباره ی پایان کتابخانه ها وجود داشت.
وی با اشاره به اینکه در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی، مقاله ای منتشر گردید که در آن پژوهشگری به نام «لنکستر» پیشبینی کرده بود سال ۲۰۰۰، پایان عصر کتابخانه ها خواهد بود و بعد از آن دیگر کتابخانه ای در جهان وجود نخواهد داشت، اضافه کرد: حال در سال ۲۰۲۵ مشاهده می نماییم که نه تنها چنین اتفاقی رخ نداده، بلکه کتابخانه ها بطور مستمر درحال گسترش، توسعه و افزایش ایفای نقش هستند.
هوش مصنوعی ساخته انسان است و جایگزین تفکر انسانی نمی شود
این مقام مسئول با تکیه بر این که هوش مصنوعی محصول طراحی و خلاقیت انسان است، خاطرنشان کرد: هر میزان که این فناوری توسعه یابد، همچنان قادر نخواهد بود پیچیدگی های مغزی، فکری و قدرت تعقل انسان را بطور کامل بازآفرینی کند.
دانش ضمن اشاره به محدودیت های ذاتی هوش مصنوعی بیان کرد: این فناوری می تواند در انجام محاسبات سنگین، برخی تحلیل ها و ترجمه ها مورد استفاده قرار گیرد، اما زمانیکه وارد حوزه تحلیل های پیچیده می شویم، نیاز به تفکر انتقادی و تفکر خلاق داریم؛ توانایی هایی که بصورت انحصاری متعلق به انسان هستند و هوش مصنوعی فاقد آن هاست.
هوش مصنوعی ابزار است، نه جایگزین انسان
وی اشاره کرد: بالاخره، هرچقدر هوش مصنوعی پیشرفت کند، نقش آن تسهیل گری برای کار انسان است، نه جایگزینی انسان، و نگاه افراطی به این فناوری می تواند منجر به برداشت های ناصحیح در سیاستگذاری علمی و پژوهشی شود.
عضو هیأت علمی گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام اظهار داشت: همان گونه که کتابخانه ها با وجود تحولات فناورانه نه تنها از بین نرفتند بلکه تکامل یافتند، هوش مصنوعی نیز باید به عنوان ابزاری در خدمت اندیشه انسانی دیده شود، نه تهدیدی برای آن.
بطور خلاصه، فرشید دانش، عضو هیئت علمی گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام، در حاشیه دومین نشست تخصصی سردبیران نشریات علمی نمایه شده در wos و scopus که در دانشگاه شهید بهشتی برگزار گردید، در گفت و گو با ایسنا، ضمن اشاره به محورهای سخنرانی خود در دومین نشست سردبیران نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، اظهار داشت: این جلسه امروز در تالار شهید بهشتی دانشگاه شهید بهشتی انجام شد و تمرکز اصلی آن بر راهبردها و زیست بوم داوری مجلات علمی نمایه شده در پایگاه های اسکوپوس و وب آو ساینس بود. ضرورت تبیین مقررات برای همه مجلات علمی کشور وی با اشاره به این که پدیده هوش مصنوعی هنوز سابقه ای کمتر از پنج سال دارد، گفت: در ایران هم بازهم نیازمند تبیین و آموزش گسترده این قوانین هستیم و برگزاری نشست هایی از این دست باید در دانشگاه ها و برای انواع مجلات علمی، شامل مجلات نمایه شده در اسکوپوس و وب آو ساینس، مجلات ISC، دانشگاه آزاد، پیام نور و حتی نشریات نوپا که هنوز در هیچ نمایه ای ثبت نشده اند، ادامه یابد. وی با اشاره به این که در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی، مقاله ای منتشر شد که در آن پژوهشگری به نام لنکستر پیش بینی کرده بود سال ۲۰۰۰، پایان عصر کتابخانه ها خواهد بود و پس از آن دیگر کتابخانه ای در جهان وجود نخواهد داشت، افزود: حال در سال ۲۰۲۵ مشاهده می نماییم که نه فقط چنین اتفاقی رخ نداده، بلکه کتابخانه ها به طور مستمر در حال گسترش، توسعه و افزایش ایفای نقش هستند.
گفت و گو با ایسنا، ضمن اشاره به محورهای سخنرانی خود در دومین نشست سردبیران نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، اظهار نمود: این جلسه امروز در تالار شهید بهشتی دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد و تمرکز اصلی آن بر راهبردها و زیست بوم داوری مجلات علمی نمایه شده در پایگاه های اسکوپوس و وب آو ساینس بود.
وی با اشاره به اینکه در این سخنرانی، مدلهای سنتی داوری و همینطور شیوه های نوین داوری علمی مورد بررسی قرار گرفت، اضافه کرد: تلاش شد برمبنای پژوهش های انجام شده در سطح بین المللی، تحولات جدید حوزه داوری مجلات علمی تبیین شود.
پدیده ریترکشن و داوری های تقلّبی در مجلات علمی
این عضو هیات علمی ضمن اشاره به این که یکی از محورهای مهم این نشست، بررسی پدیده «ریترکشن» یا بازپس گیری مقالات بود، خاطرنشان کرد: در این بخش، به مبحث داوری های تقلّبی یا آن چه در ادبیات علمی با عنوان «فیک پیر ریویو» شناخته می شود، پرداخته شد و دستاوردهای اخلاقی و علمی این نوع تخلفات مورد بحث قرار گرفت.
دانش افزود: در همین چارچوب، نتایج یک تحقیق بین المللی که دیدگاه ها و رفتارهای حدود پنج هزار پژوهشگر و دانشمند را در حوزه شیوه های داوری و روش استفاده از هوش مصنوعی در پروسه داوری و نگارش مقالات بررسی نموده بود، مورد ارزیابی قرار گرفت.
لزوم سیاستگذاری شفاف سردبیران جهت استفاده از هوش مصنوعی
وی با تکیه بر نقش سردبیران و مدیران مسئول مجلات علمی بیان کرد: در قسمت دیگر سخنرانی، جمع بندی مباحث بر این نکته متمرکز بود که سردبیران و مدیران مجلات باید سیاستگذاری های مشخص، شفاف و مبتنی بر اصول اخلاقی داشته باشند تا استفاده از هوش مصنوعی در مجلات بصورت صحیح و قانونی صورت گیرد.
این مقام مسئول ضمن اشاره به این که ابزارهای متنوعی در حوزه هوش مصنوعی برای نگارش مقاله، داوری مقالات و مدیریت مجلات علمی در دسترس می باشد، اشاره کرد: آن چه اهمیت دارد، شیوه استفاده از این ابزارهاست؛ چون که در صورت عدم رعایت راهنماها و دستورالعمل های مشخص، استفاده ناصحیح از هوش مصنوعی می تواند مصداق تقلب علمی تلقی شود و در نهایت به ریترکشن مقاله منجر شود.
راهنماهای ملی جهت استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی
دانش با اشاره به اینکه در صورت وقوع ریترکشن، مقاله از مجله و ناشر بازپس گرفته می شود و برچسب بازپس گیری به سبب تخلف غیراخلاقی علمی ثبت خواهد شد، اضافه کرد: به همین دلیل، در سطوح مختلف همچون وزارت علوم و وزارت بهداشت، راهنماها و دستورالعمل هایی درحال تدوین و ابلاغ است تا به اعضای هیات علمی و محققان اعلام گردد که تحت چه شرایطی و با بهره گیری از چه پلت فرم هایی می توانند از هوش مصنوعی بهره ببرند.
وی توضیح داد: بعنوان مثال، محققان می توانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای ارتقاء زبان انگلیسی مقاله یا تهیه پیشنویس اولیه استفاده کنند، اما به هیچ عنوان مجاز نیستند هوش مصنوعی را به عنوان نویسنده مقاله معرفی کنند.
هوش مصنوعی نویسنده نیست، ابزار تسهیلگر است
این عضو هیات علمی ضمن اشاره به تجربه های اولیه استفاده از هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۲ بیان کرد: در آن مقطع، برخی مقالات در مجلات معتبر بین المللی منتشر گردید که در آنها هوش مصنوعی به عنوان نویسنده معرفی شده بود، اما تمامی این مقالات به سبب مغایرت با مقررات علمی بازپس گیری شدند.
دانش تاکید کرد: قوانین جدید تصریح می کنند که هوش مصنوعی فقط نقش تسهیلگر دارد، نه نویسنده، و محققان موظف اند استفاده از این ابزارها را در قسمت تقدیر و تشکر (Acknowledgment) یا روش شناسی (Methodology) مقاله بصورت شفاف اعلام کنند.
ضرورت تبیین مقررات برای همه مجلات علمی کشور
وی با اشاره به اینکه پدیده هوش مصنوعی هنوز سابقه ای کمتر از پنج سال دارد، اظهار داشت: در ایران نیز همچنان نیازمند تبیین و آموزش گسترده این قوانین هستیم و برگزاری نشست هایی از این دست باید در دانشگاه ها و برای انواع مجلات علمی، شامل مجلات نمایه شده در اسکوپوس و وب آو ساینس، مجلات ISC، دانشگاه آزاد، پیام نور و حتی نشریات نوپا که هنوز در هیچ نمایه ای ثبت نشده اند، ادامه یابد.
دانش در جواب پرسشی درباره ی امکان تشخیص استفاده از هوش مصنوعی در مقالات علمی اظهار نمود: ابزارهایی با عنوان «AI Detector» در سطح بین المللی وجود دارد، اما این ابزارها نیز دقت صددرصدی ندارند.
وی ادامه داد: باآنکه متخصصان حوزه هوش مصنوعی با اتکا به تجربه و دانش خود امکان دارد بتوانند تا حدی تشخیص دهند که متنی توسط انسان یا هوش مصنوعی ساخته شده است، اما بالاخره، هیچ ابزار یا فردی نمی تواند با قطعیت کامل اعلام نماید که یک مقاله حتما با بهره گیری از هوش مصنوعی نوشته شده یا خیر، و تاکنون، راهکارهای موجود فاقد قطعیت هستند.
هوش مصنوعی همان مسیر کتابخانه ها را تکرار می کند؛ پیشبینی های افراطی محقق نشد
عضو هیأت علمی گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام، ضمن اشاره به سابقه تخصصی خود در حوزه کتابداری و فعالیت در کتابخانه ها، اظهار نمود: در دهه های گذشته نیز پیشبینی هایی مشابه آن چه امروز درباره ی هوش مصنوعی مطرح می شود، درباره ی پایان کتابخانه ها وجود داشت.
وی با اشاره به اینکه در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی، مقاله ای منتشر گردید که در آن پژوهشگری به نام «لنکستر» پیشبینی کرده بود سال ۲۰۰۰، پایان عصر کتابخانه ها خواهد بود و بعد از آن دیگر کتابخانه ای در جهان وجود نخواهد داشت، اضافه کرد: حال در سال ۲۰۲۵ مشاهده می نماییم که نه تنها چنین اتفاقی رخ نداده، بلکه کتابخانه ها بطور مستمر درحال گسترش، توسعه و افزایش ایفای نقش هستند.
هوش مصنوعی ساخته انسان است و جایگزین تفکر انسانی نمی شود
این مقام مسئول با تکیه بر این که هوش مصنوعی محصول طراحی و خلاقیت انسان است، خاطرنشان کرد: هر میزان که این فناوری توسعه یابد، همچنان قادر نخواهد بود پیچیدگی های مغزی، فکری و قدرت تعقل انسان را بطور کامل بازآفرینی کند.
دانش ضمن اشاره به محدودیت های ذاتی هوش مصنوعی بیان کرد: این فناوری می تواند در انجام محاسبات سنگین، برخی تحلیل ها و ترجمه ها مورد استفاده قرار گیرد، اما زمانیکه وارد حوزه تحلیل های پیچیده می شویم، نیاز به تفکر انتقادی و تفکر خلاق داریم؛ توانایی هایی که بصورت انحصاری متعلق به انسان هستند و هوش مصنوعی فاقد آن هاست.
هوش مصنوعی ابزار است، نه جایگزین انسان
وی اشاره کرد: بالاخره، هرچقدر هوش مصنوعی پیشرفت کند، نقش آن تسهیل گری برای کار انسان است، نه جایگزینی انسان، و نگاه افراطی به این فناوری می تواند منجر به برداشت های ناصحیح در سیاستگذاری علمی و پژوهشی شود.
عضو هیأت علمی گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام اظهار داشت: همان گونه که کتابخانه ها با وجود تحولات فناورانه نه تنها از بین نرفتند بلکه تکامل یافتند، هوش مصنوعی نیز باید به عنوان ابزاری در خدمت اندیشه انسانی دیده شود، نه تهدیدی برای آن.
بطور خلاصه، فرشید دانش، عضو هیئت علمی گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام، در حاشیه دومین نشست تخصصی سردبیران نشریات علمی نمایه شده در wos و scopus که در دانشگاه شهید بهشتی برگزار گردید، در گفت و گو با ایسنا، ضمن اشاره به محورهای سخنرانی خود در دومین نشست سردبیران نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، اظهار داشت: این جلسه امروز در تالار شهید بهشتی دانشگاه شهید بهشتی انجام شد و تمرکز اصلی آن بر راهبردها و زیست بوم داوری مجلات علمی نمایه شده در پایگاه های اسکوپوس و وب آو ساینس بود. ضرورت تبیین مقررات برای همه مجلات علمی کشور وی با اشاره به این که پدیده هوش مصنوعی هنوز سابقه ای کمتر از پنج سال دارد، گفت: در ایران هم بازهم نیازمند تبیین و آموزش گسترده این قوانین هستیم و برگزاری نشست هایی از این دست باید در دانشگاه ها و برای انواع مجلات علمی، شامل مجلات نمایه شده در اسکوپوس و وب آو ساینس، مجلات ISC، دانشگاه آزاد، پیام نور و حتی نشریات نوپا که هنوز در هیچ نمایه ای ثبت نشده اند، ادامه یابد. وی با اشاره به این که در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی، مقاله ای منتشر شد که در آن پژوهشگری به نام لنکستر پیش بینی کرده بود سال ۲۰۰۰، پایان عصر کتابخانه ها خواهد بود و پس از آن دیگر کتابخانه ای در جهان وجود نخواهد داشت، افزود: حال در سال ۲۰۲۵ مشاهده می نماییم که نه فقط چنین اتفاقی رخ نداده، بلکه کتابخانه ها به طور مستمر در حال گسترش، توسعه و افزایش ایفای نقش هستند.
About the Author
